Pszczoły z Amazonii zyskały prawa. Przełomowa decyzja w walce o ochronę przyrody

Decyzja o objęciu formalną ochroną pszczół bezżądłowych zapadła na razie jedynie w dwóch regionach Peru. Eksperci podkreślają jednak, że może stać się ona impulsem do podjęcia podobnych działań także w innych częściach globu. 

Czytaj więcej

Zwierzęta

Muchy przegrają ze zmianami klimatu? Nowe ustalenia badaczy

Choć muchy bywają dla ludzi uciążliwe i irytujące, w przyrodzie są one niezwykle istotne – to jed...

Pszczoły bezżądłowe z Amazonii objęte ochroną prawną

Władze Peru zdecydowały się na taki krok z prostego powodu – pszczoły bezżądłowe znajdują się pod coraz większą presją. Zagrażają im zmiany klimatu, wylesianie, stosowanie pestycydów w rolnictwie, a także konkurencja ze strony pszczół europejskich.

Nowe regulacje obejmują rozległe obszary peruwiańskiej Amazonii i gwarantują pszczołom bezżądłowym prawo do istnienia oraz do rozwoju. Gatunki te, w przeciwieństwie do europejskich pszczół miodnych, nie posiadają żądła. Od czasów przedkolumbijskich były one hodowane przez ludność rdzenną, a naukowcy uznają je za kluczowych zapylaczy lasów deszczowych, odpowiedzialnych za podtrzymywanie bioróżnorodności oraz zdrowia ekosystemów.

Naukowcy i obrońcy praw zwierząt od lat zabiegali o wpisanie pszczół bezżądłowych na międzynarodowe listy gatunków zagrożonych. Próby te kończyły się jednak fiaskiem. Decyzja podjęta przez władze Peru – zdaniem ekspertów – jest przełomowa. 

„To rozporządzenie wyznacza punkt zwrotny w naszej relacji z naturą – dostrzega pszczoły bezżądłowe, uznaje je za podmioty posiadające prawa i potwierdza ich kluczową rolę w ochronie ekosystemów” – mówi w rozmowie z brytyjskim dziennikiem „The Guardian” Constanza Prieto, dyrektorka regionalna Earth Law Center, międzynarodowej organizacji działającej na rzecz uznania i ochrony praw natury.

Czytaj więcej

Klimat

Ich praca warta jest miliardy euro. Europejskie pszczoły i motyle wymierają

Pszczoły, trzmiele i inne zapylacze są niezwykle cenne dla europejskiego rolnictwa, ale te owady...

Naukowcy od lat walczyli o ochronę pszczół bezżądłowych

Rozporządzenia – przyjęte w ciągu ostatnich miesięcy w dwóch regionach Peru – są efektem wieloletnich badań i działań, którym przewodziła Rosa Vásquez Espinoza, biolożka i założycielka Amazon Research Internacional (ARI), peruwiańskiej organizacji zajmującej się ochroną różnorodności biologicznej oraz ekosystemów. Grupa łączy naukę z wiedzą rdzennych społeczności, koncentrując się na zrównoważonej regeneracji Amazonii, m.in. poprzez badania nad pszczołami bezżądłowymi i wspieranie lokalnych społeczności w celu łagodzenia skutków zmian klimatu oraz ochrony kultury.

Espinoza od kilku lat podróżuje po Amazonii, współpracując z rdzennymi społecznościami przy dokumentowaniu wiedzy na temat pszczół bezżądłowych. Swoje badania nad tymi owadami rozpoczęła w 2020 r., kiedy poproszono ją o analizę ich miodu, wykorzystywanego w czasie pandemii w rdzennych społecznościach dotkniętych niedoborem środków do leczenia Covid-19. Wyniki badań były dla niej zaskakujące. „Widziałam setki cząsteczek o właściwościach leczniczych – znanych z działania biologicznego” – mówi. Jak dodaje, odkryte w miodzie związki wykazywały m.in. działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe, antybakteryjne, antyoksydacyjne, a nawet przeciwnowotworowe.

Eksperci rozpoczęli następnie ekspedycje badawcze, podczas których – we współpracy z ludami rdzennymi – dokumentowali tradycyjne metody odnajdywania i hodowli pszczół bezżądłowych oraz pozyskiwania ich miodu. Gatunki te występują w strefach tropikalnych na całym świecie, jednak centrum ich występowania pozostaje Amazonia. Żyje tam około połowa z 500 znanych gatunków tych owadów. Są one najstarszymi pszczołami na Ziemi i odpowiadają za zapylanie ponad 80 proc. flory regionu, w tym takich upraw jak kakao, kawa czy awokado.

Eksperci podkreślają, że pszczoły bezżądłowe są niezwykle istotne dla ekosystemów, ale mają również ogromne znaczenie kulturowe i duchowe dla rdzennych ludów Amazonii. „W pszczołach tych zawarta jest rdzenna wiedza przekazywana od czasów naszych dziadków. Pszczoła bezżądłowa istnieje od niepamiętnych czasów i odzwierciedla nasze współistnienie z lasem deszczowym” – zaznacza Apu Cesar Ramos, przewodniczący organizacji EcoAshaninka z Rezerwatu Komunalnego Asháninka, chronionego obszaru leśnego w Peru.

Czytaj więcej

Planeta

Pszczoły mają trudności z zapylaniem. Powodem zanieczyszczone powietrze

Ozon sprawia, że zmienia się zapach wydzielany przez kwiaty oraz zasięg, na jaki się on rozchodzi...

Zmiany klimatu, pestycydy, wylesianie. Co zagraża pszczołom?

Espinoza zaznacza, że już na początku swoich badań odbierała niepokojące sygnały dotyczące pszczół bezżądłowych. „Członkowie społeczności mówili: »Nie widzę już moich pszczół. Kiedyś wystarczyło 30 minut marszu w głąb dżungli, żeby je znaleźć. Teraz zajmuje to godziny«” – opowiada. Problematyczne było także to, że analizy chemiczne przeprowadzone przez naukowców wykazały obecność śladów pestycydów w miodzie, mimo że pasieki znajdowały się z dala od rolnictwa przemysłowego.

Naukowcy wyjaśniają, że brak powszechnej wiedzy o pszczołach bezżądłowych utrudniał pozyskiwanie środków na badania. Zespół Espinozy równolegle z pracą terenową prowadził więc działania na rzecz oficjalnego uznania tych owadów – zarówno w Peru, jak i w Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Jak zauważają eksperci, brak danych uniemożliwiał wpisanie gatunku na listy zwierząt chronionych. Z kolei brak wpisu na te listy blokował finansowanie badań – powstało więc błędne koło. Dopiero w 2023 r. rozpoczęto formalny projekt mapowania zasięgu pszczół bezżądłowych, co – po konsultacjach z IUCN i władzami peruwiańskimi – uznano za kluczowe. Wyniki badań wykazały związek między wylesianiem a spadkiem liczebności tych owadów, co przyczyniło się do uchwalenia w 2024 r. ustawy uznającej pszczoły bezżądłowe za rodzimy gatunek Peru. Był to niezwykle ważny krok – peruwiańskie prawo nakłada bowiem obowiązek ochrony rodzimych gatunków.

Wraz z kolejnymi badaniami naukowcy zaczęli odkrywać coraz więcej zagrożeń, z którymi muszą mierzyć się pszczoły bezżądłowe. Eksperci wyjaśniają, że w latach 50. XX wieku w Brazylii prowadzono eksperyment mający na celu stworzenie pszczół produkujących więcej miodu w warunkach tropikalnych. Doprowadziło to do powstania tzw. pszczół afrykanizowanych – znacznie bardziej agresywnych owadów, nierzadko określanych mianem „afrykańskich pszczół-zabójców”.

Zespół Espinozy ustalił, że zaczęły one wypierać łagodne pszczoły bezżądłowe z ich naturalnych siedlisk. Gmina Satipo – na terenie której zaobserwowano wyjątkowo nasilone zjawisko konkurencji międzygatunkowej – jako pierwsza przyjęła w październiku rozporządzenie przyznające pszczołom bezżądłowym prawa. Na obszarze znajdującego się tam rezerwatu Avireri Vraem owady te uzyskały m.in. prawo do istnienia i rozwoju, utrzymywania zdrowych populacji, życia w środowisku wolnym od zanieczyszczeń, w stabilnych warunkach klimatycznych oraz – co kluczowe – do reprezentacji prawnej w przypadku zagrożenia lub wyrządzenia szkody. Drugą gminą, która 22 grudnia przyjęła analogiczne przepisy, była Nauta w regionie Loreto.