Ubiegłoroczna, trzydziesta Konferencja Stron Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (COP30) w brazylijskim Belém nie przyniosła żadnych znaczących osiągnięć, poza ustaleniem niezbędnego minimum. Strony potwierdziły swoje dalsze poparcie dla porozumienia paryskiego, uzgodniły utworzenie „mechanizmu sprawiedliwej transformacji” i zgodziły się na potrojenie do 2035 r. środków finansowych przeznaczonych na adaptację w krajach o niższych dochodach. Zabrakło jednak konkretów, szczególnie w kwestii odejścia od paliw kopalnych oraz zakończenia wylesiania.

Szczyt klimatyczny COP31 w Antalyi

W poniedziałek 9 listopada w Antalyi rusza COP31, którego inaugurację poprzedziła publikacja kilku niepokojących raportów. Zgodnie z analizą Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP), szansa na utrzymanie wzrostu globalnej temperatury na poziomie 1,5°C powyżej poziomów przedindustrialnych jest mało realistyczna, a wdrożenie bardzo ambitnych działań klimatycznych pozwoliłoby na osiągnięcie celu 1,7–1,8°C.

Unijny serwis Copernicus Climate Change Service (C3S) poinformował z kolei, że rok 2026 niemal na pewno okaże się drugim najgorętszym rokiem w historii pomiarów, a przybierające wciąż na sile zjawisko El Nino może sprawić, że bieżący bądź kolejny rok zajmą pierwsze miejsce w tym zestawieniu, prześcigając rok 2024.

Świat znajduje się zatem w trudnym miejscu pod względem postępujących zmian klimatu, wywołanych działalnością człowieka. A wydarzenie, w ramach, którego kraje mają negocjować rozwiązanie tego problemu, po raz kolejny jest organizowane przez kraje, których gospodarki w ogromnym stopniu opierają się na paliwach kopalnych. 

Organizacja Global Witness przypomina, że Turcja i Australia, wspólnie sprawujące prezydencję tegorocznego szczytu klimatycznego, snują plany zwiększenia wydobycia ropy i gazu. Turecki państwowy koncern naftowy TPAO planuje niemal trzykrotny wzrost wydobycia gazu w ciągu dekady, a australijskie przedsiębiorstwa Santos oraz Woodside mają znacznie zwiększyć wydobycie ropy i gazu w ciągu kilku lat. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA), każdy nowy projekt wydobycia paliw kopalnych jest sprzeczny z założeniami porozumienia paryskiego.

COP31: Elektryfikacja, paliwa kopalne i pieniądze

Jednym z tematów przewodnich COP31 będzie elektryfikacja, którą określono mianem „jednego z kluczowych elementów” tureckiej prezydencji. Gospodarze wydarzenia będą promować globalny cel „35 do 35”, czyli zwiększenie udziału energii elektrycznej w globalnym końcowym zużyciu energii z niespełna 24 proc. w 2023 r. do 35 proc. do 2035 roku. Jak wynika z opublikowanego niedawno raportu organizacji Climate Action Tracker (CAT), aby zrealizować ten cel, konieczne jest stworzenie bardziej szczegółowych planów dla poszczególnych państw i sektorów gospodarki. Organizacja podkreśla również, że stan klimatu wymaga, aby cel 35 proc. do 2035 r. traktować raczej jako niezbędne minimum, a docelowo skupiać się na bardziej ambitnych wartościach. Według jej szacunków, ścieżki spójne z założeniami porozumienia paryskiego wymagają osiągnięcia do 2035 r. poziomu 34–41 proc., a następnie dalsze podnoszenie stopnia elektryfikacji tak, aby do 2050 r. osiągnął 54–68 proc.

Seda Orhan, Dyrektor ds. Energii w CAN Europe przyznała, że elektryfikacja stanowi „jedno z najpotężniejszych narzędzi, jakimi dysponujemy, aby przyspieszyć działania na rzecz klimatu, zmniejszyć zależność od paliw kopalnych i zapewnić czystszą, tańszą energię”, podkreślając jednocześnie, że konieczna jest również sprawiedliwa transformacja. Shiva Gounden, szef oddziału Greenpeace Australia Pacific stwierdził natomiast, że „dążenie do elektryfikacji podczas COP31 będzie bez znaczenia, jeśli posłuży jedynie do zamaskowania prawdziwego problemu: paliw kopalnych”. 

Tradycyjnie też istotnym aspektem negocjacji będą kwestie związane z finansowaniem działań na rzecz klimatu. W ubiegłym miesiącu, podczas szczytu na Fidżi, Murat Kurum, przewodniczący COP31 przekonywał, że kraje powinny przeznaczać na nie co najmniej tyle, ile wydają na obronność. 

– Jaki sens ma przeznaczanie 5 proc. PKB na obronność, jeśli nie ma się kraju, w którym można żyć? – pytał retorycznie Murat Kurum, podkreślając, że „kwestia klimatu to kwestia bezpieczeństwa”. Warto zauważyć, że w tym roku podczas wydarzenia, nie przewidziano „dnia pokoju”, co wydaje się dość kontrowersyjną decyzją, biorąc pod uwagę aktualną sytuację geopolityczną.

Choć tegoroczny szczyt klimatyczny ma być skupiony na wdrażaniu tego, co udało się już ustalić, trudno ocenić, czy światowi przywódcy podzielą opinię ministra Murata Kuruma i zgodzą się, że walka z kryzysem klimatycznym jest równie ważna, co trwające konflikty. Jednocześnie nie sposób nie zauważyć, że w obecnej sytuacji uzależnienie od paliw kopalnych dodatkowo osłabia kraje, które są narażone na wzrost cen oraz zakłócenia w dostawach. Dotyczy to również Unii Europejskiej, która sprowadza z zagranicy zdecydowaną większość ropy i gazu ziemnego, wykorzystywanych przez gospodarstwa domowe, sektor transportu i przemysł.

Lobby paliwowe na szczycie klimatycznym

Kwestia odchodzenia od paliw kopalnych jest od lat jedną z najbardziej problematycznych na konferencji stron. Konkretna wzmianka na temat paliw kopalnych znalazła się w oficjalnej rezolucji stron dopiero podczas szczytu w Glasgow w 2021 r., jednak nawet wówczas ograniczono się do wezwania do „stopniowego ograniczania” wykorzystania węgla (w instalacjach niewyposażonych w technologie wychwytywania emisji) oraz wycofywania „nieefektywnych” dotacji do paliw kopalnych.

Co roku na COP licznie przybywają lobbyści naftowych gigantów, część z nich na zaproszenie państw unijnych. Jak ustaliła organizacja Fossil Free Politics, w latach 2023–2025 15 państw członkowskich UE przyznało 327 miejsc w swoich delegacjach kadrze zarządzającej oraz pracownikom firm naftowo-gazowych, które słyną z aktywnego blokowania polityki klimatycznej. Komisja Europejska przyznała takim osobom 5 miejsc podczas COP28 w 2023 r., po czym zaprzestała tej praktyki. To zaskakujące, biorąc pod uwagę, jak boleśnie Europa odczuwa skutki pogłębiającego się kryzysu klimatycznego. Tegoroczne fale upałów doprowadziły do 35 tys. przedwczesnych zgonów i strat na całym kontynencie o wartości co najmniej 180 miliardów euro. Jak zadeklarował unijny komisarz ds. polityki klimatycznej Wopke Hoekstra, w nadchodzących negocjacjach konieczne będzie skupienie się na przekształceniu zobowiązań w konkretne działania i budowaniu wielostronnej współpracy.

Wśród istotnych punktów rozmów z pewnością znajdzie się kwestia Funduszu na rzecz Strat i Szkód, utworzonego podczas szczytu COP27 w Egipcie. W tym roku o pomoc finansową do niego zwrócił się Nepal, który w sierpniu doświadczył katastrofy lodowcowej, w wyniku, której zginęło co najmniej 1400 osób. Kraj odpowiada za zaledwie ok. 0,1 proc. globalnych emisji gazów cieplarnianych, ponosi jednak dotkliwe konsekwencje antropogenicznych zmian klimatu. Koszty poniesionych w katastrofie szkód wynoszą ok. 4–5 mld dolarów, czyli mniej więcej jedną dziesiątą PKB Nepalu, a fundusz może pokryć tylko niewielką część tej kwoty. Przedstawiciele Nepalu planują poruszyć na konferencji kwestię odpowiedzialności największych emitentów, z których wielu – mimo wcześniejszych deklaracji – dotychczas nie przekazało na fundusz środków. 

Eksperci dość zgodnie przyznają, że tegoroczny szczyt klimatyczny raczej nie przyniesie rewolucyjnych ustaleń. Jak stwierdził Paul Watkinson, były główny negocjator Francji podczas szczytów klimatycznych, „to nie będzie COP, który zmieni świat”. Wśród opinii pojawia się jednak również inny, wspólny mianownik: potrzebujemy konkretów i niezwłocznego działania na rzecz klimatu.