Ostatnie lata przyniosły kolejne rekordy temperatur, a według najnowszej prognozy Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO) istnieje 75-procentowe prawdopodobieństwo, że w latach 2026–2030 wzrost średniej globalnej temperatury przekroczy trwale 1,5°C względem epoki przedprzemysłowej. Co to oznacza dla nas? Każdy dodatkowy ułamek stopnia zwiększa ryzyko nie tylko ekstremalnych zjawisk pogodowych, ale także utraty warunków, które umożliwiają życie i rozwój społeczeństw. Wraz ze wzrostem temperatur rośnie prawdopodobieństwo destabilizacji ekosystemów podtrzymujących obieg wody, produkcję żywności i funkcjonowanie gospodarek. Dlatego zmiana klimatu coraz częściej postrzegana jest nie tylko jako kryzys środowiskowy, lecz także jako wyzwanie dla bezpieczeństwa żywnościowego, zdrowotnego i społecznego.

Wzrost o 1,5°C znalazł się w centrum Porozumienia Paryskiego (2015) nie bez powodu. Nie jest to arbitralna wielkość, lecz próg, powyżej którego ryzyko uruchamiania procesów trudnych do zatrzymania staje się coraz większe. Naukowcy zwracają uwagę, że wraz ze wzrostem temperatury rośnie prawdopodobieństwo przekraczania kolejnych punktów krytycznych w systemie klimatycznym. Przykładem mogą być zmiany prądów oceanicznych związane z topnieniem lądolodu Grenlandii czy rozmarzanie tzw. wiecznej zmarzliny i uwalnianie metanu… Ziemia nie przestanie istnieć, a globalny klimat z czasem osiągnie nową równowagę. Problem polega jednak na tym, że może być ona coraz mniej sprzyjająca biosferze, której jesteśmy częścią i od której zależymy. Ludzie i współczesne ekosystemy przystosowywały się przez ostatnie dziesiątki tysięcy lat, jednak tempo zachodzących zmian może okazać się zbyt szybkie, by wiele ekosystemów mogło skutecznie się do nich zaadaptować.

Prof. Szymon Malinowski, przewodniczący zespołu doradczego ds. kryzysu klimatycznego przy Prezesie PAN, zwraca uwagę, że przekroczenie progu 1,5°C pogłębia zmiany, które już mierzymy i odczuwamy, i które będą szybciej i szybciej narastać. – „Dla Polski to oznacza konkretnie: intensywniejsze susze, silniejsze nawałnice, rosnące ryzyko dla rolnictwa i zasobów wodnych, lasów, infrastruktury, zdrowia, a przez skutki społeczne i u nas i na świecie coraz mniej stabilną sytuację geopolityczną. Każdy kolejny ułamek stopnia ocieplenia ma realne konsekwencje. Każda zwłoka w działaniu pogarsza nasze perspektywy”.

Nauka coraz wyraźniej pokazuje, że nie da się skutecznie mówić o klimacie bez mówienia o przyrodzie. Biosfera jest jednym z podstawowych komponentów systemu klimatycznego Ziemi obok atmosfery, oceanów, litosfery i kriosfery. Rośliny pochłaniają dwutlenek węgla, ekosystemy regulują obieg wody i pomagają stabilizować lokalne warunki klimatyczne. Ochrona przyrody staje się więc nie tylko celem samym w sobie, ale również jednym z narzędzi wzmacniania odporności na skutki zmieniającego się klimatu. Jak przypomniał Sekretarz Generalny ONZ António Guterres, „bioróżnorodność jest żywą siecią podtrzymującą życie ludzkości”. Dlatego kryzys klimatyczny i kryzys bioróżnorodności postrzegane są jako dwa aspekty tego samego wyzwania.

Bioróżnorodność jako fundament odporności

Polskie obchody Światowego Dnia Środowiska 2026 odbywają się pod hasłem „Działania dla klimatu. Bioróżnorodność jako fundament odporności”. Ich centralnym elementem jest konferencja organizowana przez UNEP/GRID-Warszawa wraz z partnerami społecznymi, medialnymi, naukowymi i biznesowymi.

Program wydarzenia podzielono na dwie części: Climate Action i Biodiversity Action. Ma to podkreślać, że działania na rzecz klimatu i ochrony przyrody są współzależne. Osiągnięcie celów klimatycznych wymaga ochrony ekosystemów, a skuteczna ochrona przyrody staje się coraz trudniejsza bez ograniczania tempa ocieplenia.

Mikołaj Dorożała, Wiceminister Klimatu i Środowiska podkreśla, że Światowy Dzień Środowiska to dobry moment, żeby przypomnieć, że Polska potrzebuje nie tylko ambitnych celów, ale konkretnych działań na poziomie lokalnym – ochrony siedlisk, odtwarzania terenów zielonych, odpowiedzialnego zarządzania wodą. – „Natura to najskuteczniejsze narzędzie regulujące klimat jakie mamy. Dlatego pamiętajmy, każdy odtworzony ekosystem to nasza najlepsza polisa na przyszłość”.

Konferencja skupia przedstawicieli administracji publicznej, nauki, organizacji społecznych i biznesu. Wśród tematów znalazły się między innymi transformacja energetyczna, adaptacja do skutków zmiany klimatu, rola przedsiębiorstw w realizacji celów środowiskowych oraz znaczenie odbudowy ekosystemów dla bezpieczeństwa społecznego i gospodarczego.

Pięć lat Re:Generacji

Konferencja jest również okazją do podsumowania pięciu lat programu Re:Generacja.org, powołanego przez UNEP/GRID-Warszawa w odpowiedzi na wezwanie ONZ ogłoszone w ramach Dekady Odtwarzania Ekosystemów.

W ciągu pięciu lat Program objął działaniami ochronnymi i odtworzeniowymi 33 cenne przyrodniczo ekosystemy. Prace prowadzono we współpracy z siedmioma parkami narodowymi, ośmioma rezerwatami przyrody i na dziesięciu obszarach Natura 2000. W inicjatywy ochronne zaangażowało się także siedemnaście firm oraz setki wolontariuszy.

Program pokazuje, że odbudowa przyrody nie jest wyłącznie zadaniem instytucji publicznych. Coraz częściej staje się wspólnym przedsięwzięciem administracji, organizacji społecznych, nauki, biznesu i lokalnych społeczności.

– „#NowForClimate to wezwanie do działania tu i teraz – nie mamy już komfortu odkładania decyzji na później. Planeta wysyła nam coraz wyraźniejsze sygnały, a naszą odpowiedzią nie powinno być wyłącznie ograniczanie emisji czy racjonalne wykorzystywanie zasobów, ale także odbudowa relacji człowieka z przyrodą. Zmiana klimatu i utrata bioróżnorodności są ze sobą ściśle powiązane, dlatego inwestowanie w ochronę ekosystemów jest dziś inwestowaniem w bezpieczeństwo, zdrowie i odporność społeczeństw” – mówi Maria Andrzejewska, dyrektor generalna UNEP/GRID-Warszawa.

Jakie sygnały odeślemy planecie?

Obchodom towarzyszy ogólnopolska kampania społeczna realizowana w przestrzeni miejskiej Warszawy, Krakowa i Łodzi oraz w mediach internetowych. Jej osią jest pytanie: „Jeśli zmiany klimatyczne to sygnały wysyłane przez planetę – jak na nie odpowiemy?”.

Na ekranach pojawiają się obrazy suszy, pożarów, fal upału czy topniejących lodowców zestawione z przykładami działań, które już dziś pomagają ograniczać skalę kryzysu: rozwojem odnawialnych źródeł energii, ochroną bioróżnorodności, regeneracją ekosystemów czy inwestycjami wspierającymi sprawiedliwą transformację.

Kampania odwołuje się do idei punktów krytycznych. W nauce o klimacie oznaczają one momenty przesilenia, po których zmiany w systemie klimatycznym mogą przyspieszyć i stać się trudniejsze do zatrzymania. Coraz więcej analiz pokazuje również, że podobne punkty przełomowe mogą pojawiać się po stronie rozwiązań. Gdy odpowiednio szybko rozwijają się nowe technologie, zmieniają regulacje lub społeczne normy, tempo transformacji może gwałtownie przyspieszyć. W wielu regionach świata energia wiatrowa i słoneczna stają się już głównym źródłem nowej produkcji energii elektrycznej. Ludzie dostrzegają też, że czysta energia jest nie tylko dobra dla klimatu, ale jest też tańsza. Rozwój odnawialnych źródeł energii, inwestycje w efektywność energetyczną czy odbudowa ekosystemów mogą uruchamiać kolejne korzystne zmiany i stopniowo stawać się nowym standardem. W tym sensie pytanie o przyszłość klimatu nie dotyczy wyłącznie zagrożeń. Dotyczy również tempa, z jakim będziemy wdrażać rozwiązania.

Przesłanie tegorocznych obchodów jest proste. Planeta wysyła coraz wyraźniejsze sygnały. Nadal jednak znajdujemy się w momencie, w którym nasze działania mają znaczenie. Każdy odbudowany ekosystem, każda zredukowana tona emisji i każdy ułamek stopnia Celsjusza, którego wzrost uda się zatrzymać, zwiększają szanse na bezpieczniejszą przyszłość. Kiedy zmiana klimatu przyspiesza, my również musimy przyspieszyć.

UNEP/GRID-Warszawa Od 35 lat realizuje w Polsce misję Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP), działając na rzecz zrównoważonego rozwoju i stabilizacji klimatu, wspierając właściwe zarządzanie środowiskiem i ochronę różnorodności biologicznej, propagując postawy odpowiedzialności za środowisko w społeczeństwie i w biznesie. Ośrodek specjalizuje się w pozyskiwaniu, przetwarzaniu i udostępnianiu informacji o środowisku oraz upowszechnianiu zastosowań nowoczesnych technologii informacyjnych, w tym systemów informacji geograficznej (GIS) i technologii satelitarnych.

UNEP/GRID-Warszawa zostało ustanowione 17 września 1991 roku na mocy porozumienia zawartego pomiędzy UNEP a Rządem Polskim, jako jeden z kilku ośrodków globalnej sieci GRID (Global Resource Information Database, pol. Światowa Baza Danych o Zasobach Ziemi). Przez utworzenie sieci GRID, UNEP realizuje cel wzmocnienia efektywnego zarządzania zasobami środowiska. Swoje działania UNEP/GRID-Warszawa realizuje we współpracy z organizacjami i instytucjami krajowymi oraz zagranicznymi. Jest partnerem jednostek samorządowych, uczelni, administracji publicznej oraz firm wdrażających politykę społecznej odpowiedzialności biznesu. Działa w strukturze Narodowej Fundacji Ochrony Środowiska, będącej organizacją pozarządową.  www.gridw.pl

Materiał Partnera