Bałtyk cierpi z powodu zmian klimatu. Eksperci: „Rośnie martwa strefa”

W raporcie z 2023 r. eksperci z Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego alarmowali, że temperatura w zlewisku Morza Bałtyckiego rośnie o 0,08°C na dekadę, a zatem szybciej niż temperatura na świecie, której wzrost szacuje się na 0,05°C na dekadę. Naukowcy wymienili zauważalne konsekwencje pogłębiającego się kryzysu klimatycznego, takie jak malejąca liczba bardzo zimnych dni, coraz krótszy czas występowania pokrywy lodowej, a także zmniejszenie jej grubości na rzekach i jeziorach, zwłaszcza we wschodniej i południowo-wschodniej części zlewiska Morza Bałtyckiego.

Według ich prognoz średnia roczna temperatura powietrza w regionie wzrośnie w tym stuleciu nawet o 5°C, przy czym największe ocieplenie może wystąpić w miesiącach zimowych na północy i wschodzie Bałtyku, a w lecie w jego południowej części, a więc również w Polsce. Wpłynie to na wydłużenie okresu wegetacyjnego do końca wieku o 20-50 dni na północy zlewiska oraz 30-90 dni na południu.

Eksperci zauważyli też, że zmienią się wzorce opadów, sumy opadów ulegną zmniejszeniu, jednak wzrośnie prawdopodobieństwo występowania opadów nawalnych. Niemal w całym zlewisku morza zmniejszy się grubość pokrywy śnieżnej, a okres jej występowania będzie krótszy. Mimo tej tendencji, możliwe jest pojawienie się co jakiś czas lat o warunkach ekstremalnych, które doprowadzą do zgromadzenia w pokrywie śnieżnej wyjątkowo wysokiej ilości wody.

Bałtyk pada ofiarą morskich fal upałów

Obserwacje pokrywy lodowej na Bałtyku w sezonach lodowych w latach 1993/94–2020/21 doprowadziły naukowców do wniosków, że frakcja i grubość lodu morskiego drastycznie spada. W niektórych obszarach spadek grubości lodu w fazie topnienia przekroczył 50 proc.

Naukowcy oceniają, że z czasem Bałtyk będzie coraz cieplejszy, a zarazem mniej słony niż wcześniej. W drugiej połowie ubiegłego stulecia opady w regionie Morza Bałtyckiego wzrosły zimą i wiosną, a wraz z nimi ilość wody trafiająca z rzek do morza, co wpływa na jego zasolenie. Zasolenie wód powierzchniowych w północnej części Bałtyku wynosi aktualnie od 5 do 7 PSU (Praktycznych Jednostek Zasolenia, równoważnych częściom na tysiąc) i oczekuje się, że spadnie o jeden lub dwa PSU. Na obszarach otwartego morza temperatura wody wzrosła średnio o ponad 2°C między 1980 a 2023 r.

W 2024 r. naukowcy z Instytutu Leibniza ds. Badań Morza Bałtyckiego w Warnemünde (IOW) przeanalizowali dane dotyczące fali upałów na Morzu Bałtyckim, czyli okresów, w których jego górne warstwy wody stają się tymczasowo wyjątkowo ciepłe. Ustalili, że ich występowanie może prowadzić do poważnego niedoboru tlenu nawet w zazwyczaj dobrze napowietrzonych wodach przybrzeżnych. Morskie fale upałów występują od 1925 r. częściej i trwają dłużej, a liczba dni morskich fal upałów wzrosła o ponad 50 proc. Autorzy badania ustalili, że fale upałów na Bałtyku mogą występować również zimą przez przemieszczanie się ciepłych i wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku do Europy, w efekcie czego Bałtyk nie ochładza się tak bardzo, jak zwykle o tej porze roku.

Jak podkreśla Olga Sarna, prezeska zarządu Fundacji MARE, konsekwencją rosnących temperatur na Bałtyku są rosnące problemy z niedoborem tlenu, podnoszenie się poziomu wód, oraz zmiany w występowaniu gatunków.

– Równolegle dokładamy presję człowieka w dużej skali, takiej jak rolnictwo czy spływ zanieczyszczeń z lądu, ale także w małych, łatwych do przeoczenia miejscach. Mało kto myśli i mówi o ściekach z jachtów, hałasie podwodnym, olejach, smarach i farbach. Jeden nielegalny zrzut szarej wody po sobotnim rejsie robi więcej szkody, niż żeglarzom się wydaje. Do tego dochodzi także plastik, który kończy w basenach portowych i potem w morzu – wyjaśnia ekspertka.

Martwe strefy w Bałtyku

Od dziesięcioleci Morze Bałtyckie przyjmuje spore ładunki fosforu i azotu, choć w ostatnich latach zostały znacznie zredukowane dzięki unijnym regulacjom oraz krajowym programom, takim jak Bałtycki Plan Działań Helsińskiej Komisji Ochrony Morza Bałtyckiego (HELCOM). Negatywne skutki tego zjawiska wciąż jednak występują. Sporym problemem Bałtyku od lat jest eutrofizacja, czyli jego przeżyźnienie. Prowadzi to do masowego zakwitu glonów i sinic, które później obumierają i opadają na dno zbiornika, gdzie ulegają rozkładowi, a w procesie tym zużywa się spore ilości tlenu. Niedobór tlenu prowadzi do wzrostu ilości bakterii beztlenowych, które kontynuują rozkład, wytwarzając jednocześnie siarkowodór. Rozkładające się algi wytwarzają też duże ilości dwutlenku węgla, w efekcie czego pH wody morskiej ulega obniżeniu, co grozi zakwaszeniem.

Według danych organizacji WWF, powierzchnia martwych stref w Bałtyku wynosi ok. 18 proc., a powierzchnia stref niedotlenionych ok. 28 proc. To jedna z największych na świecie „martwych stref”. Źródłem azotu i fosforu w Bałtyku są głównie nawozy i obornik z rolnictwa, nieoczyszczone lub źle oczyszczone ścieki oraz odpady przemysłowe – zwłaszcza z przetwórstwa żywności i produkcji chemicznej, a azot z paliw kopalnych może też trafiać do morza w procesie zwanym depozycją atmosferyczną, czyli osadzaniu się zanieczyszczeń z powietrza na wodzie.