Materiał powstał we współpracy z Centrum UNEP/GRID-Warszawa

Zmiany klimatu i będące ich efektem gwałtowne zjawiska pogodowe coraz dobitniej uświadamiają nam, że zieleń w naszych uporządkowanych asfaltem i betonem miastach ma w istocie także bardzo ważne funkcje regulacyjne. To ona, mówiąc obrazowo, jest naturalną klimatyzacją oraz nawilżaczem i oczyszczaczem powietrza w jednym. A miejski ekosystem przyrodniczy rządzi się swoimi prawami, których świat nie dostrzegał przez długie dekady.

I tak, w trakcie gwałtownych opadów – tzw. deszczy nawalnych, które w ostatnich latach pojawiają się coraz częściej – tereny zielone pozwalają na zatrzymanie przynajmniej części wody, w przeciwieństwie do terenów utwardzonych, po których woda spływa i bezpowrotnie ją tracimy. Ma to znaczenie także dla ograniczenia skali lokalnych podtopień.

Z kolei w trakcie coraz częstszych iście tropikalnych upałów, które pojawiają się w naszych szerokościach geograficznych, drzewa, trawniki, skwery, parki pozwalają na obniżenie temperatury w miastach. Tereny zielone „oddychają” zupełnie inaczej niż betonowe czy asfaltowe, nie kumulują ciepła i nie potęgują uczucia gorąca. Wręcz przeciwnie. Dają cień, wilgoć i wpływają na łagodzenie skutków ekstremalnych temperatur.

Rośliny oczywiście pochłaniają również dwutlenek węgla z powietrza, w zamian dostarczając tlen.

Finał kampanii Zostań obserwatorem drzew

I właśnie część zieleni miejskiej, jaką stanowią drzewa, znalazła się w centrum uwagi międzynarodowej kampanii Zostań obserwatorem drzew. Miała ona podwójny wymiar – naukowy i edukacyjny. Kampania trwała przez miesiąc – od 22 kwietnia, czyli Dnia Ziemi, do 22 maja, Międzynarodowego Dnia Bioróżnorodności.

Inicjator kampanii, Centrum UNEP/GRID-Warszawa, podsumował właśnie kampanię. I tak w jej ramach młodzi obserwatorzy z 24 krajów, w których realizowany jest Program GLOBE (ang. Global Learning and Observations to Benefit the Environment), zmierzyli wysokość prawie 2600 drzew, wykonując ich dokumentację fotograficzną i gromadząc informacje o ich otoczeniu.

Zebrane dane trafiły do naukowców z NASA, którzy wykorzystają je m.in. do testowania modeli szacujących możliwości magazynowania przez drzewa węgla, pochodzącego z dwutlenku węgla zgromadzonego w atmosferze.

Polski wkład do międzynarodowej kampanii

Niemal 700 pomiarów zostało zarejestrowanych przez polskich uczestników kampanii Zostań obserwatorem drzew, którzy podjęli również wyzwanie konkursowe. Polegało ono na zebraniu szkolnego zespołu obserwatorów, który za pomocą aplikacji GLOBE Observer pozyska informacje o drzewach na wybranym terenie oraz o ich otoczeniu, a następnie przedstawi je w formie elektronicznego plakatu.

– W projektach z zakresu edukacji klimatycznej stawiamy przede wszystkim na współpracę. Wszyscy stoimy przed tymi samymi wyzwaniami środowiskowymi. Powinniśmy więc łączyć siły w poszukiwaniu jak najefektywniejszych rozwiązań i zapewnić ich skuteczne wdrażanie – podkreśla Elżbieta Wołoszyńska-Wiśniewska, dyrektor ds. edukacji w Centrum UNEP/GRID-Warszawa, organizacji, która od ponad 30 lat działa w duchu misji Programu ds. Środowiska ONZ (UNEP); przypomnijmy, że w tym roku, 5 czerwca – w Światowy Dzień Środowiska – przypadał jubileusz 50-lecia UNEP.

– Dlatego zachęcamy młodych uczestników, aby zapraszali do swoich prośrodowiskowych działań przedstawicieli samorządów, świata nauki i biznesu, a także innych mieszkańców swoich miast. Młodzież jest niezwykle kreatywna i ma umysły otwarte na nowoczesne rozwiązania, ma wizję miasta przyszłości, w którym chce mieszkać. Jednak brak jej doświadczenia, znajomości specyficznych uwarunkowań lokalnych czy świadomości, jak współczesne odkrycia naukowe mogą nam pomóc w adaptacji do zmiany klimatu. A to mogą zapewnić zaproszeni do młodzieżowych projektów interesariusze – wyjaśnia Elżbieta Wołoszyńska-Wiśniewska.

Z nadesłanych prac jury wybrało dwie, które w najbardziej kompleksowy sposób przedstawiały nie tylko podsumowanie wyników obserwacji drzew, ale także omawiały korzyści, jakie wynikają z obecności zieleni w naszym otoczeniu.

W podziękowaniu za zaangażowanie w realizację kampanii Zostań obserwatorem drzew autorzy najciekawszych prac – zespoły ze Szkoły Podstawowej nr 10 w Tarnobrzegu oraz Szkoły Podstawowej nr 1 w Poznaniu – wzięły udział w warsztatach online prowadzonych przez ekspertów z NASA.

Warto wskazać, że wszystkie dane zbierane przez społeczność Programu GLOBE są ogólnodostępne. Można je przeglądać na interaktywnej mapie, a także pobrać poprzez zaawansowane narzędzie dostępne na stronie Programu GLOBE.

Młodzież na rzecz klimatu

Informacje, takie jak dane zbierane podczas kampanii Zostań obserwatorem drzew, wykorzystywane są w różnych w działaniach proekologicznych dla młodzieży, uświadamiających młodych mieszkańców miast, jak wielką wartość ma zieleń miejska.

– Dzięki drzewom możemy w lecie zaoszczędzić na klimatyzacji, a w zimie na ogrzewaniu. Pomagają one również retencjonować, czyli zatrzymywać, wodę opadową oraz oczyszczać powietrze. Zmonetaryzowanie korzyści, jakie przynosi obecność zieleni, pomaga w uświadomieniu sobie skali tzw. usług ekosystemowych, które świadczy na naszą rzecz przyroda – zwraca uwagę dr Zbigniew Szkop z Centrum UNEP/GRID-Warszawa, specjalizujący się w ekonomii środowiska.

– Na przykład, jak pokazało badanie zrealizowane w 2020 roku na Uniwersytecie Warszawskim, wartość ekonomiczna usługi w zakresie oczyszczania powietrza, świadczonej przez drzewa przyuliczne rosnące w Warszawie, wynosi ok. 2 mln zł na rok. Dzięki takim szacunkom dobrze widać, jak wiele kosztowałaby nas utrata zielonych elementów przestrzeni – zaznacza Zbigniew Szkop.

Jednym z takich projektów jest międzynarodowy projekt PULCHRA (Science in the City: Building Participatory Urban Learning Community Hubs through Research and Activation) skierowany do szkół z miast większych i mniejszych – młodzieży, nauczycieli i rodziców, a także innych członków lokalnych środowisk uczestniczących w życiu szkoły (np. naukowców czy ekspertów z uczelni wyższych, przedsiębiorców, przedstawicieli organów samorządowych). Jego celem jest zwiększanie zrozumienia dla idei funkcjonowania miasta jako ekosystemu, w którym wszystkie elementy są ze sobą powiązane i współzależne, a przyroda pełni niezwykle ważną funkcję. W Polsce projekt koordynuje Centrum UNEP/GRID-Warszawa.

Ważne miejsce edukacji

W ramach projektu młodzież z ponad 50 europejskich szkół – w tym pięciu polskich: z Łowicza, Opoczna, Wągrowca, Warszawy i Poznania – razem z lokalnymi partnerami i ekspertami szuka odpowiedzi na wybrane wyzwania, z jakimi mierzą się ich miasta, analizując ich aspekty środowiskowe, społeczne czy ekonomiczne, a jednocześnie doświadczając w praktyce, jak nauka wspiera adaptację europejskich miast do zmian klimatycznych oraz podnoszenie jakości życia ich mieszkańców.

I tak młodzież ze Szkoły Podstawowej nr 83 „Łejery” im. Emilii Waśniowskiej w Poznaniu Łejery Szkoła i Teatr jako wyzwanie postawiła sobie zadbanie o dobry mikroklimat wokół szkoły poprzez przekształcenie zabetonowanej przestrzeni w miejsce przyjazne ludziom i przyrodzie. – Postanowiliśmy zwrócić wybetonowane patio naturze – mówią uczniowie. Celem działań było stworzenie ogrodu deszczowego. Tak więc młodzież z Poznania połączyła w jednym projekcie gospodarkę zielenią z gospodarką wodą.

Z kolei uczniowie z Łowicza i Opoczna postawili na projekty łączące zagadnienia zieleni miejskiej i poprawy jakości powietrza. – Podjęliśmy szereg działań dla lepszego powietrza. Mamy nadzieję, że dzięki nam w Łowiczu będzie można głęboko odetchnąć – mówią uczniowie II Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Łowiczu.

W ciągu całego roku szkolnego zespół przeprowadził szereg terenowych pomiarów temperatury oraz odczytów zanieczyszczenia powietrza w różnych częściach miasta, aby zweryfikować skalę problemu. Następnie młodzież, uwzględniając lokalne uwarunkowania, opracowała projekty nowych terenów zieleni i układy funkcjonalno-przestrzenne nowych parków w mieście.

Natomiast projekt I LO im. Stefana Żeromskiego w Opocznie był odpowiedzią na potrzebę poprawy jakości powietrza w mieście. Osiemdziesięciu uczniów tworzących tzw. science teams miało na celu przede wszystkim zwiększyć świadomość ekologiczną rówieśników i mieszkańców, opowiedzieć o problemach związanych z zanieczyszczeniem powietrza i poszukać rozwiązań, które pomogą zwiększyć ilość zieleni na jego terenach.

– Jesteśmy dumni, bo znacząco podnieśliśmy świadomość ekologiczną mieszkańców. Udowodniliśmy, że każdy jest decyzyjny w sprawie stanu środowiska w swojej okolicy i każde nasze działanie jest ważne #dlaPlanety, dla Opoczna, dla nas – podsumowali uczniowie I LO w Opocznie.

Projekt PULCHRA jest finansowany ze środków programu ramowego Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020" na podstawie umowy o udzielenie dotacji nr 824466.

Niniejsza publikacja odzwierciedla jedynie stanowisko jej autora i Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za umieszczoną w niej zawartość merytoryczną.

Centrum UNEP/GRID-Warszawa, realizujące w Polsce misję Programu ds. Środowiska ONZ, koordynuje projekt PULCHRA w Polsce. Jako organizacja wspierająca wdrażanie Programu GLOBE w Polsce jest także inicjatorem kampanii „Zostań obserwatorem drzew". Międzynarodowym koordynatorem kampanii jest Biuro Generalne Programu GLOBE.

Kampania jest realizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Środowiska (5 czerwca), odbywających się pod hasłem #OnlyOneEarth, oraz 50-lecia Programu ds. Środowiska ONZ, o którego utworzeniu zadecydowano podczas Konferencji Sztokholmskiej w 1972 roku.

Materiał powstał we współpracy z Centrum UNEP/GRID-Warszawa